Bismillahirrahmanirrahim.
Ortağı ve çocuğu edinmeyen Allah’a hamdolsun; O, yücedir ve O’ndan başka mahlûkatı için sığınılacak bir yer yoktur. Açık kitabında şöyle buyuran O’dur: “İşlerinde üstün gelenler dediler ki: mutlaka onların üzerine bir mescid edineceğiz.” Salât ve selâm Efendimiz Muhammed’e, onun temiz ve pak âline olsun. Allah, salih ve takva sahibi sahabelerinden razı olsun ve kıyamet gününe kadar onları güzel bir şekilde takip edenlerden de razı olsun. Amma ba‘d: Temiz şeriat, kabirleri ziyaret etmeyi, orada ahireti hatırlamayı, ölüler ve ziyaret edenler için dua etmeyi, Kur’an okumayı ve Yüce Allah’ı zikretmeyi meşru kılmıştır. Bunlar, dosdoğru dinimizde yerleşik hükümlerdendir. Bununla birlikte, bazı ziyaretçiler ve cenaze uğurlayanlar tarafından, şer‘î hükümler, sünnetler ve nebevî edepler konusundaki cehalet sebebiyle meydana gelen ihlaller görmekteyiz. Diğer tarafta ise, insanları uzaklaştıran aşırılık ve katılık sergileyen, başkalarını bid‘atla suçlamada ve onların akidelerinin doğruluğunu sorgulamada aşırıya giden fanatiklerle karşılaşmaktayız. Bu nedenle, hükümleri açıklayan, kavramları düzelten, insanları aşırılık ve ihmalkârlığın iki ucundan koruyan ve onları Allah Teâlâ’nın kitabı ve Peygamberinin Selam ve bereket onun üzerine olsun sünnetinde sabit olan yüce şeriat maksatlarına yönlendiren, bütün insanlara bir rahmet olarak gönderilmiş olan bir risalenin hazırlanması gerekli olmuştur.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onlardan ölen hiçbirinin namazını asla kılma ve kabrinin başında durma. Çünkü onlar Allah’ı ve Resulü’nü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler." (Tevbe, 84). Bu ayetin mefhumu, müminlerin kabirleri başında durmanın caiz olduğudur.
Hafız İbn Kesir, tefsirinde bu ayetle ilgili şöyle demiştir: "Allah Azze ve Celle, münafıkların cenaze namazını kılmayı ve onlara istiğfar etmek için kabirleri başında durmayı yasaklayınca; bu fiil müminler hakkında en büyük yakınlıklardan (kurbet) biri olmuş, böylece meşru kılınmış ve yapılmasında büyük ecir takdir edilmiştir..."
Bu konuda birçok hadis rivayet edilmiştir, bunlardan bazıları şunlardır:
Müslim’in Sahih’inde, Peygamber Efendimizden (s.a.v) rivayet ettiği şu kavli: "Size kabir ziyaretini yasaklamıştım; artık onları ziyaret ediniz."
Sünen-i Tirmizi’de Süleyman b. Büreyde’nin babasından rivayetine göre Resulullah (s.a.v) şöyle buyurmuştur: "Sizi kabir ziyaretinden nehyetmiştim. Muhammed’e annesinin kabrini ziyaret etmesi için izin verildi. Öyleyse siz de ziyaret edin, çünkü o (ziyaret) ahireti hatırlatır."
Tirmizi der ki: "Bu konuda Ebu Said, İbn Mesud, Enes, Ebu Hureyre ve Ümmü Seleme’den de rivayetler vardır. Büreyde hadisi hasen-sahih bir hadistir. İlim ehli nezdinde amel buna göredir; kabir ziyaretinde bir sakınca görmezler. Bu, İbnü’l-Mübarek, Şafii, Ahmed ve İshak’ın görüşüdür."
İbn Mace’de, Hz. Ayşe’den (r.anha) rivayet edildiğine göre: "Resulullah (s.a.v) kabir ziyaretine ruhsat verdi."
Ebu Davud ve Ahmed b. Hanbel’in hasen bir isnadla Talha b. Ubeydullah’tan (r.a) naklettikleri rivayet şöyledir:
"Resulullah (s.a.v) ile beraber şehitlerin kabirlerini (ziyaret) kastıyla yola çıktık. Vakım Harresi’ne vardığımızda oradan aşağı sarktık ve bir dönemeçte kabirler gördük. 'Ey Allah’ın Resulü, bunlar kardeşlerimizin kabirleri mi?' dedik. O, 'Bunlar arkadaşlarımızın kabirleridir' buyurdu. Şehitlerin kabirlerine geldiğimizde ise 'İşte bunlar kardeşlerimizin kabirleridir' buyurdu."
Ahmed b. Hanbel, Müsned’inde hasen bir isnadla (hadis başkaca yollarla sahihtir) Enes’ten (r.a) rivayet eder ki: Siyah bir zat camiyi temizlerdi; öldü ve geceleyin defnedildi. Durum Peygamber Efendimize (s.a.v) haber verilince: "Beni kabrine götürün" buyurdu. Kabrine gittiler, o zaman şöyle buyurdu: "Şüphesiz bu kabirler, sahipleri için karanlıkla doludur. Allah, benim onlar üzerine kıldığım namaz (dua) ile onları nurlandırır." Sonra kabrin yanına gelip cenaze namazını kıldı.
Bu konudaki hadisler sayılamayacak kadar çoktur. Kabir ziyaretinin sünnet ve müstehap olduğu hususunda icma hasıl olmuştur. Nevevi, Şerhu’l-Mühezzeb’de şöyle der: "Şafii’nin metinleri ve ashabın (Şafii fukahasının) görüşleri, erkekler için kabir ziyaretinin müstehap olduğu noktasında ittifak etmiştir. Bu, tüm alimlerin görüşüdür. Abdery bu konuda Müslümanların icmasını nakletmiştir. İcma ile birlikte bunun delili meşhur sahih hadislerdir. Başlangıçta ziyaret yasaklanmıştı, sonra neshedildi (hükmü değiştirildi)..."
Nevevi, el-Ezkar adlı kitabında, kabir ziyaretçisinin söyleyeceği dualar babındaki hadisleri zikrettikten sonra şöyle demiştir:
"Ziyaretçinin o kabristan halkı, diğer ölüler ve tüm Müslümanlar için çokça Kur'an okuması, zikir yapması ve dua etmesi müstehaptır. Ziyaretin sıkça yapılması ve hayır ile fazilet ehli kimselerin kabirleri başında duruşun uzatılması müstehaptır."
İlim ehlinin çoğunluğuna (cumhur) göre ziyaret, genel olarak hem erkekler hem de kadınlar için meşrudur: "Peygamber (s.a.v), bir kabrin başında ağlamakta olan bir kadına rastladı ve 'Allah'tan kork ve sabret' buyurdu." (Müttefekun Aleyh). Efendimiz kadını kabrin başında oturmaktan men etmemiş ve bu durumu yadırgamamıştır.
Hafız İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari’de şöyle der:
"Kadınlar hakkında ihtilaf edilmiştir: Çoğunluğun görüşüne göre kadınlar, iznin umumuna (genelliğine) dâhildirler. Bu durum, fitnenin olmadığı haller için geçerlidir. Caiz oluşunu destekleyen delillerden biri de yukarıdaki hadistir; zira Peygamber (s.a.v) kadının kabir başında oturmasını inkar etmemiş (yadırgamamış), onun takriri (onaylaması) ise hüccettir (delildir). İznin erkek ve kadın herkesi kapsadığını savunanlardan biri de Hz. Ayşe’dir. Hakim’in, İbn Ebi Müleyke yoluyla rivayetine göre; o, Hz. Ayşe’yi kardeşi Abdurrahman’ın kabrini ziyaret ederken görmüş ve ona: 'Resulullah (s.a.v) bunu yasaklamamış mıydı?' diye sorulunca; 'Evet, yasaklamıştı, sonra ziyaret edilmesini emretti' demiştir."
Mulla Ali el-Kari, Mişkâtü’l-Mesâbih şerhinde, kabir ziyaretini emreden hadisleri zikrettikten sonra şöyle der:
"Gerekçeleriyle birlikte bu hadisler gösteriyor ki; kadınlar, kendileri için geçerli olan şartlara riayet ettikleri takdirde, ziyaret hükmünde erkekler gibidirler. Önceki haber de bunu desteklemektedir; zira Efendimiz (s.a.v) kadına uğramış, ona sabrı emretmiş ancak ziyareti yasaklamamıştır. 'Allah kabirleri çokça ziyaret eden kadınlara lanet etsin' haberi ise, cahiliye adetlerinde olduğu gibi feryat figan etmek (nevha) gibi haram olan davranışlarla birlikte yapılan ziyaretlere hamledilmiştir."
Kadınların kabir ziyaretinin meşruiyetine delil olan hadislerden biri de Hz. Ayşe’nin (r.anha) rivayetidir. Bu hadiste Peygamber (s.a.v) ona ziyaret ettiğinde ne diyeceğini öğretmiştir: "Bu, kadınların kabir ziyaretini caiz görenler için bir delildir." Enes hadisi de buna delalet eder:
"De ki: Selam olsun bu diyarın mümin ve Müslüman halkına. Allah bizden önce gidenlere de sonra geleceklere de rahmet eylesin. Bizler de inşallah sizlere kavuşacağız." (Müslim rivayet etmiştir).
Nevevi şerhinde şöyle der: "Bunda kadınların kabir ziyaretini caiz görenler için bir delil vardır."
Zarih, Makam ve Meşhed Kavramları
Zarih (Türbe/Kabir): Aslı "yarma/kazma" manasına gelen "daraha" kökünden gelir. İbn Manzur, Lisanü’l-Arab adlı eserinde şöyle der:
"...Zarih; kabrin ortasındaki yarıktır, 'lahit' ise yan taraftadır. El-Ezheri ise 'lahit' maddesinde şöyle demiştir: Zarih ve zariha; kabrin ortasında olan yerdir. Bir görüşe göre zarih kabrin tamamıdır; bir diğer görüşe göre ise lahiti olmayan kabirdir."
Dolayısıyla zarih, üzerine bir yapı inşa edilsin veya edilmesin "kabir" demektir. (İnşaat hükmü ilerideki bir bahiste ele alınacaktır.)
Terim anlamı olarak Zarih şöyle tanımlanabilir: Bir kimsenin hatırasını yaşatmak amacıyla kabri üzerine inşa edilen mimari yapıdır.
Makam: Mim harfinin fethiyle (Makam), "kâme" (durdu/kalktı) fiilinden türetilmiş bir ism-i mekândır ve durulan/kalkılan yer anlamına gelir.
Bazen de "ekâme" (ikamet etti) fiilinden türeyen "Mukâm" (ikamet edilen yer) anlamında kullanılır.
Cevheri, Es-Sıhah adlı eserinde şöyle der:
"Makam ve Mukâm kelimelerinin her ikisi de hem 'ikamet etmek' hem de 'durulan yer' anlamında kullanılabilir. Eğer 'kâme-yekûmu' fiilinden türetirseniz 'Makam' (fethalı), 'ekâme-yukîmu' fiilinden türetirseniz 'Mukâm' (zammeli) okunur."
Bazen de ayak basılan yer için kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: "İbrahim’in makamını namazgah edinin" (Bakara, 125) buyurmuştur.
Bu kelime farklı anlamlara gelebilir; zira bu sarf vezni mastar, ism-i zaman ve ism-i mekân olarak kullanılır. Kur'an-ı Kerim'de de bu anlamlarda geçmiştir. İsm-i mekân olarak kullanımına şu ayetler örnektir: "Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar" (Duhan, 51) ve "Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman, inkâr edenler iman edenlere dediler ki: Bu iki topluluktan hangisinin makamı (konumu) daha hayırlı, meclisi daha güzeldir?" (Meryem, 73).
Bu nedenle örfte Makam; hem bizzat kabir için hem de kişinin yaşadığı, namaz kıldığı veya oradan geçtiği bilinen ve meşhur olan yerler için kullanılır. Bu tür yerlere hatıra, ibret ve teberrük amacıyla cami veya anıt binalar inşa edilir.
Buradan anlaşılmaktadır ki Makam, Zarih'ten farklıdır; zira bir yerin makam olması için orada mutlaka bir defin (cenaze) bulunması gerekmez.
Meşhed: Dilsel kökeni olan "şehide" (şahit oldu/hazır bulundu) kelimesine dayanır. İbn Faris, Mekâyîsü’l-Luga eserinde şöyle der:
"Şın, He ve Dal harfleri; hazır bulunma, bilme ve bildirme üzerine kurulu bir asıldır. Bu kökten türeyen hiçbir kelime bu anlamların dışına çıkmaz. Şehadet (şahitlik) kavramı da hazır bulunma, bilme ve bildirme asıllarını kendinde toplar. 'Şehide-yeşhedu-şehadeten' denilir. 'Meşhed' ise insanların hazır bulunduğu, toplandığı yerdir."
Salih zatların makamları ve kabirleri; ziyaret edilmeleri, buralara gidip gelinmesi ve buralarda durulması (dua edilmesi) müstehap olduğu için insanların "hazır bulunduğu" (toplandığı) mekanlardır. Bu durum, daha önce sunduğumuz şer'î nasslarla (ayet ve hadislerle) sabittir.
Örfte Meşhed ile kastedilen; kabri içinde barındıran bina veya ziyaretin gerçekleştirildiği mekandır; genellikle üzerinde mimari bir kubbe bulunur.
Mecduddin el-Feyruzabadi, el-Kâmûsu’l-Muhît adlı eserinde şöyle demiştir:
"Bereket (harekeli olarak); artış, çoğalma ve saadettir."
Râgıb el-İsfahânî ise el-Müfredât’ında, Kur'anî kullanımda bereketin; "İlahi hayrın bir şeyde sabit kalması/yerleşmesi" anlamına geldiğini belirtir.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onlara göğün ve yerin bereketlerini açardık." (A'raf, 96), "İndirdiğimiz bu (Kur'an) mübarek bir zikirdir." (Enbiya, 50), "Beni mübarek kıldı." (Meryem, 31), "Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik." (Duhan, 3), "De ki: Rabbim, beni mübarek bir menzile indir." (Mü'minun, 29), "Gökten mübarek bir su indirdik." (Kaf, 9), "Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'deki (Mekke) mübarek evdir." (Al-i İmran, 96), "Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa'ya yürüten Allah noksan sıfatlardan münezzehtir." (İsra, 1).
Mekânlarda, zamanlarda ve zatlarda bereketin varlığına dair, sayılamayacak kadar çok yoldan gelen sahih hadisler mevcuttur.
İmam Hafız Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhari, Sahih'inde bir bab başlığını şöyle atmıştır: "Peygamber'in (s.a.v) zırhı, asası, kılıcı, kadehi, mührü ve ondan sonra halifelerin miras taksimi yapmadan kullandıkları eşyaları ile onun saçından, ayakkabısından ve ashabı ile başkalarının vefatından sonra teberrük ettikleri kaplarından zikredilenler babı."
Orada şu hadisleri zikreder:(İsa b. Tahmân) dedi ki: "Enes (r.a) bize iki adet deri ayakkabı çıkardı. Sabit el-Bünânî daha sonra bana bunların Peygamber'in (s.a.v) ayakkabıları olduğunu haber verdi." Yine orada şöyle denir: "Enes b. Malik’ten (r.a) rivayet edildiğine göre; Peygamber'in (s.a.v) kadehi kırılmıştı, o da kırık yere gümüş bir tel taktı. Asım dedi ki: 'Ben o kadehi gördüm ve içinden su içtim.'"
Yine Buhari’de geçen İbn Ömer hadisinde Peygamber (s.a.v) şöyle buyurmuştur: "Ağaçlardan öyle bir ağaç vardır ki bereketi Müslüman'ın bereketi gibidir..." Hadisin devamında bunun hurma ağacı olduğu belirtilir.
Müslim, Sahih'inde Enes b. Malik’ten rivayet eder: "Peygamber (s.a.v) Ümmü Süleym’in evine girer ve o evde yokken yatağında uyurdu. Bir gün gelip yine uyudu. Ümmü Süleym’e 'İşte Peygamber (s.a.v) senin evinde, yatağında uyuyor' denildi. Ümmü Süleym geldiğinde Efendimiz terlemişti ve teri yatağın üzerindeki deri parçasında toplanmıştı. Ümmü Süleym dağarcığını açıp o teri silmeye ve şişelerine sıkmaya başladı. Peygamber (s.a.v) irkilerek uyandı ve 'Ey Ümmü Süleym, ne yapıyorsun?' dedi. O da 'Ey Allah’ın Resulü, çocuklarımız için bunun bereketini umuyoruz' dedi. Efendimiz: 'İsabet ettin' buyurdu."
Ahmed b. Hanbel sahih bir isnadla Hanzala b. Huzeym’den rivayet eder: Babası onu Resulullah’a (s.a.v) götürür ve: "Hanzala dedi ki: Beni Peygamber'e (s.a.v) yaklaştırdı ve 'Benim sakallı ve daha küçük oğullarım var, bu ise en küçükleridir. Onun için Allah’a dua et' dedi. Efendimiz başını meshetti ve 'Allah seni mübarek kılsın (veya ona bereket verilsin)' dedi. Ziyyal dedi ki: 'Ben Hanzala’yı gördüm; yüzü şişmiş bir insan veya memesi şişmiş bir hayvan ona getirilirdi. O da ellerine üfler, Bismillah der ve elini Peygamber'in (s.a.v) elinin değdiği yere (kendi başına) koyup o şişliğin üzerine sürerdi. Ziyyal der ki: Böylece şişlik giderdi...'"
Ebu Davud ve Ahmed, Bera b. Azib’den merfu olarak rivayet eder: "Efendimiz'e (s.a.v) koyun ağıllarında namaz kılmak soruldu, o da: 'Orada kılın, çünkü o berekettir' buyurdu." Bu hadis, bazı mahlukatta bereketin sabit olduğuna delildir.
Ahmed b. Hanbel, Ebu Said el-Hudri’den rivayetle asalar (arâcîn) hakkındaki bereketi zikreder. Büyük tabiin ve fakih Ebu Seleme b. Abdurrahman b. Avf ona sordu: "Ey Ebu Said, şu düzelttiğini gördüğüm dallar nedir? Ebu Said dedi ki: Bunlar Allah’ın bizim için içlerinde bereket kıldığı dallardır. Resulullah (s.a.v) bunları sever ve elinde baston gibi taşırdı. Biz de onları düzeltip ona getirirdik... Biz bu dalları işte bu yüzden seviyoruz."
Zatlarda, mekânlarda ve zamanlarda bereketin sabitliği; şeriatın, Kitap ve Sünnet nasslarının yerleştirdiği ve üzerinde ihtilaf olmayan malum bir konudur.
Peygamberlerin ve salihlerin mekânları ve buralardan teberrük edilmesi hususunda Allah Teâlâ, Ashab-ı Kehf kıssasında şöyle buyurur: "Onların durumuna galip gelenler: 'Biz onların üzerine mutlaka bir mescit edineceğiz' dediler." (Kehf, 21).
Yine Allah Teâlâ: "İbrahim’in makamını namazgâh edinin" buyurmuştur.
İbn Ebi Hatim ve başkalarının rivayet ettiğine (ve İbn Kesir’in tefsirinde naklettiğine) göre; Peygamber (s.a.v) Kabe’yi tavaf ederken Hz. Ömer ona: "Bu babamız İbrahim’in makamı mıdır?" diye sormuş, Efendimiz: "Evet" deyince Ömer: "Orayı namazgâh edinmeyelim mi?" demiştir. Bunun üzerine: "İbrahim’in makamını namazgâh edinin" ayeti inmiştir.
Yani Hz. Ömer (r.a), Hz. İbrahim’in durduğu yerin namazgâh edinilmesini talep etmiş, vahy de ona muvafakat ederek inmiştir.
Hz. Ömer’in (r.a), vefatından hemen önce Peygamber’in (s.a.v) ve Hz. Ebu Bekir’in yanına defnedilmek için Hz. Ayşe’nin odasını tercih etmesi ve "Benim için o yatağın (yerin) yanında yatmaktan daha önemli bir şey yoktur" demesi de bu mekân bereketine olan hırsındandır. Hz. Ayşe (r.anha) ise: "Orayı kendim için istiyordum ama bugün onu kendime tercih ediyorum" demiştir.
Buhari’nin Sahih'inde Amr b. Meymun el-Evdî'den naklettiği rivayet şöyledir: "Ömer b. el-Hattâb'ı (r.a) gördüm, 'Ey Abdullah b. Ömer, Müminlerin annesi Ayşe'ye git ve de ki: Ömer sana selam söylüyor. Sonra ondan iki arkadaşımla (Efendimiz ve Ebu Bekir) beraber defnedilmeyi iste' dedi. Ayşe: 'Orayı kendim için istiyordum ama bugün onu kendime tercih ediyorum' dedi. İbn Ömer dönünce Hz. Ömer: 'Ne haber getirdin?' dedi. 'İzin verdi ey müminlerin emiri' deyince Ömer: 'Benim için o yatağın yanında yatmaktan daha önemli bir şey yoktur. Ruhum kabzedildiğinde beni taşıyın, sonra selam verip: Ömer b. el-Hattâb izin istiyor deyin. Eğer izin verirse beni defnedin, vermezse beni Müslümanların mezarlığına geri götürün' dedi."
Sahabeden Abdullah b. Ömer’in (r.anhuma) Peygamber’in (s.a.v) izlerini (âsâr) takip etmesi meşhurdur ve siyerinde pek çok yolla rivayet edilmiştir. Buhari’de Musa b. Ukbe’den gelen rivayette şöyle denir: "Salim b. Abdullah’ı, yol üzerindeki bazı mekânları arayıp oralarda namaz kılarken gördüm. Babasının (İbn Ömer) buralarda namaz kıldığını ve babasının da Peygamber'i (s.a.v) buralarda namaz kılarken gördüğünü anlatırdı." Nafi'den gelen rivayette de İbn Ömer'in o yerlerde namaz kıldığı belirtilir.
İbn Hibban’ın rivayetine göre; Nafi' şöyle demiştir: "İbn Ömer, Resulullah’ın (s.a.v) izlerini takip eder ve Efendimiz'in konakladığı her yerde konaklardı. Resulullah (s.a.v) bir ağaç (semure) altında konaklamıştı. İbn Ömer, ağaç kurumasın diye gelip dibine su dökerdi." İbn Belbân bu rivayete şu başlığı atmıştır: "İbn Ömer’in Resulullah’ın (s.a.v) izlerini takip etmesinin ve ondan sonra onun sünnetini uygulamasının zikri."
Ümmetin, Efendimiz'in (s.a.v) kabrini ve dolayısıyla diğer peygamber ve salihlerin kabirlerini ziyaretin fazileti üzerindeki icması yerleşmiştir. Hüccetü'l-İslam İmam Gazali şöyle der: "Hayatında kendisini görmekle teberrük edilen her kimse, vefatından sonra ziyaretiyle de teberrük edilir."
Peygamberlerin, sahabenin ve salihlerin "meşhedlerinde" (bulundukları/iz bıraktıkları yerlerde) durmak; ister kabirleri, ister ibadet ettikleri yerler olsun Allah’a yakınlaşma vesilelerinden biridir. Kabir ziyareti müstehap ve sünnet olan bir salih ameldir. Bu şerefli mekanlarda tefekkür etmek ve buralardan teberrük etmek, onların siyerlerini tanımaya, onlara uymaya ve ümmetin selefine karşı imani bağlılığı güçlendirmeye vesile olur.
Bu sebeple ümmet, bu mekanların hürmetini daima bilmiş; bu yerlerin tanıtılması ve yerlerinin belirlenmesi haberleri güvenilir silsileler yoluyla günümüze ulaşmıştır.
Buhari ve diğer kaynaklarda geçen Hz. Musa kıssasında, Efendimiz (s.a.v) Hz. Musa’nın kabrinin yerini şöyle tarif etmiştir:
"...Musa, Allah’tan kendisini kutsal toprağa (arz-ı mukaddes) bir taş atımı mesafesi kadar yaklaştırmasını istedi. Resulullah (s.a.v) buyurdu ki: 'Eğer orada olsaydım, yol kenarında, kızıl kum tepesinin altındaki kabrini size gösterirdim.'"
Buhari, Sahih'inde; "Medine yolları üzerindeki mescitler ve Peygamber'in (s.a.v) namaz kıldığı yerler babı" başlığını açmış ve Efendimiz'in namaz kıldığı yerleri belirten müsned hadisleri zikretmiştir.
Hafız İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari’de şöyle der:
"Sonuç olarak; İbn Ömer bu mekânlarla teberrük ediyordu. Bu durum, babası Hz. Ömer’den nakledilen; 'insanların bir yere koştuğunu görüp Kitap ehlinin peygamberlerinin izlerini kiliseye çevirdikleri için helak olduklarını hatırlatarak onları uyarması' rivayetiyle çelişmez. Çünkü Hz. Ömer’in bu tavrı, namaz dışındaki maksatlarla orayı ziyaret etmelerini hoş görmemesinden veya cahil kimselerin bunu bir vacip sanmasından korkmasındandır. İbn Ömer gibi birisi için ise bu iki durum da söz konusu değildir. Ayrıca İtban hadisinde geçtiği üzere, o Peygamber'den (s.a.v) evinde namaz kılmasını istemiş ki orayı namazgâh edinebilsin; Efendimiz de bu isteği kabul etmiştir. İşte bu hadis, salihlerin eserleriyle (âsâr) teberrük etmenin delilidir."
Ziyaretçinin, kabir, makam ve türbe ziyaretlerinden büyük bir ecir ve sevap kazanması ve Nebevi sünnete tam manasıyla uymuş olması için riayet etmesi gereken birtakım adap ve sünnetler vardır. Bunların bir kısmı uyulması gereken "vacip" hükmündeyken, bir kısmı yapıldığında sevap kazandıran ancak terk edildiğinde ceza gerektirmeyen "müstehap" işlerdir. Bunlardan bazıları şunlardır:
1. Niyet ve Allah Rızası İçin İhlas
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) "Ameller niyetlere göredir ve her kişi için ancak niyet ettiği şey vardır" (Buhari) hadisi gereği, her hayırlı işte niyet şarttır. Ziyaretçi; kabirleri ziyaret ederken kabirleri ziyaret eden ve edilmesini emreden Hz. Peygamber’e (s.a.v) uymayı ve onu örnek almayı niyet etmelidir. Hz. Ayşe (r.anha) şöyle demiştir: "Resulullah (s.a.v), yanında kaldığım her gecenin sonuna doğru Baki mezarlığına çıkardı..." (Müslim).
2. Temizlik ve Taharet
Allah Teâlâ: "Ey Âdemoğulları! Her mescit için ziynetinizi (temiz ve güzel elbiselerinizi) alın" (A'raf, 31) buyurmuştur. Efendimiz (s.a.v) de: "Temizlik imanın yarısıdır" ve "Abdestli olmaya ancak mümin kimse titizlik gösterir" buyurmuştur.
Ziyaretçinin abdest alması, temizlenmiş olması ve en güzel elbiselerini giymesi müstehaptır. Sünnet-i seniyye, özellikle Cuma günü gibi insanların toplandığı yerlerde buna teşvik etmiştir. Selman-ı Farisi'den (r.a) rivayetle Efendimiz şöyle buyurmuştur: "Bir adam Cuma günü boy abdesti alıp gücü yettiğince temizlenir, yağını sürünür veya evindeki kokudan sürünür de sonra çıkar, iki kişinin arasını yarmadan kendine takdir edilen namazı kılar ve imam konuşunca sessizce dinlerse, o Cuma ile diğer Cuma arasındaki günahları bağışlanır" (Buhari).
Ayrıca mekanın temizliğine dikkat edilmelidir; zira ölüye ikram, diriye ikram gibidir. Peygamber Efendimiz (s.a.v): "Allah temizdir, temizliği sever; kerem sahibidir, keremi sever; cömerttir, cömertliği sever. Öyleyse avlularınızı (çevrenizi) temizleyin" buyurmuştur.
3. Erkek ve Kadın İhtilatından (Karışmasından) Kaçınmak
Burada kastedilen haram olan ihtilattır (karışmadır). Erkeğin kendi ailesi ve mahremleriyle ziyaret etmesinde bir sakınca yoktur; zira daha önce alimlerin kadın ve erkeklerin kabir ziyareti hakkındaki cevaz görüşlerini zikretmiştik. Ziyaret esnasında tesettüre dikkat edilmeli, izdihamdan ve sıkışıklıktan kaçınılmalıdır. Bu her yerde istenen bir durumken, mübarek ve şerefli mekanlarda daha da önem kazanır. Ebu Üseyd el-Ensari'den rivayetle: Efendimiz (s.a.v) mescitten çıkarken erkeklerle kadınların yolda karıştığını duyunca kadınlara hitaben: "Siz geride durun, yolun ortasından gitme hakkınız yoktur, yolun kenarlarından gidin" buyurmuştur.
4. Cahiliye Adetlerinden Sakınmak
Yüksek sesle bağırmak, feryat etmek, yaka paça yırtmak veya yüze vurmak (matem tutmak) gibi feryat figan gösterileri haramdır. Ancak insanın elinde olmadan ağlaması veya ahireti ve son durağı hatırlamak için sessizce gözyaşı dökmesinde sakınca yoktur.
Ziyaretçi, tefekkür ve ibret mekanlarında dünya kelamı konuşmaktan kaçınmalı; özellikle gıybet ve nemime (söz taşıma) gibi insanların hafife aldığı günahlardan uzak durmalıdır. Allah Teâlâ: "Sesini alçalt" (Lokman, 19) buyurmuş; Efendimiz (s.a.v) ise: "Yanaklarını döven, yakalarını yırtan ve cahiliye davasıyla bağıran bizden değildir" (Buhari ve Müslim) buyurmuştur.
5. Ziyaret Edilen Zata ve Çevredeki Müslümanlara Selam Vermek
Hz. Ayşe (r.anha) annemiz: "Ya Resulullah, onlara ne diyeyim?" diye sorunca Efendimiz: "Şöyle de: Selam olsun bu diyarın mümin ve Müslüman halkına. Allah bizden önden gidenlere de geride kalanlara da rahmet etsin. İnşallah biz de size kavuşacağız" (Müslim) buyurmuştur. Müslim'in Büreyde'den (r.a) merfu olarak naklettiği bir diğer rivayette ise şöyledir: "Selam üzerinize olsun ey mümin ve Müslüman diyarın ehli! İnşallah bizler de size kavuşacağız. Allah’tan bizim ve sizin için afiyet dilerim."
Ziyaretçi sesini fazla yükseltmemeli, hırçınlık yapmamalı ve selam veya dua ederken şeriata aykırı lafızlar kullanmamalıdır.
Ziyaretçi bilmelidir ki ölüler onu hisseder, ziyaretiyle ferahlar ve onu duyarlar. Beyhaki, Şuabü’l-İman'da Efendimiz'in (s.a.v) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Her kim kabrimin yanında bana salat getirirse ben onu işitirim; kim de uzakta bana salat getirirse o bana ulaştırılır." İbn Abbas'tan (r.anhuma) rivayetle: "Dünyada tanıdığı bir mümin kardeşinin kabrinden geçip ona selam veren hiçbir kimse yoktur ki, o ölü onu tanımasın ve selamına karşılık vermesin." Bu nedenle ölüye, diriye selam veriyormuş gibi vakar, huşu ve edep içinde; yüzüne yönelerek ve kabre kıble cihetinden yaklaşarak selam verilmelidir.
Ziyaretçi kabre yönelip kıbleyi arkasına alarak dua eder. Kadı İyaz, eş-Şifa adlı eserinde; Halife Mansur'un hac yapıp Peygamber Efendimiz’in kabrini ziyaret ettiğinde İmam Malik'e: "Ey Ebu Abdullah, kıbleye dönüp mü dua edeyim yoksa Resulullah'a (s.a.v) mı döneyim?" diye sorduğunu, İmam Malik'in ise: "Yüzünü neden ondan çeviriyorsun? O, kıyamet günü senin ve baban Âdem’in Allah’a karşı vesilesidir. Aksine ona yönel ve şefaatini iste ki Allah onu sana şefaatçi kılsın" dediğini nakleder. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler de Allah'tan bağışlanma dileseler ve Resul de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tövbeleri kabul eden, çok merhametli bulurlardı." (Nisa, 64).
6. Makama Giriş Adabına Riayet Etmek
Eğer kabrin bitişiğindeki bir mescide giriliyorsa sağ ayakla girilir ve şu dua okunur: "Bismillah, Allahumme salli ala seyyidina Muhammedin ve âlihi ve sellim. Allahumme'ğfir lî ve'ftah lî ebvâbe rahmetik. Eûzü billâhil-azîm ve bi-vechihi'l-kerîm ve sultânihi'l-kadîm mine'ş-şeytânir-racîm."
Ardından zarihe (türbeye) gelinir, ölen kişinin yüzünün bulunduğu yöne (kıble tarafına) geçilerek edep ve huşu ile durulur. Kalp, dünya bağlarından arındırılmış olarak, huzurunda bulunulan zatın (peygamber, sahabi, şehit veya veli) makamını düşünerek selam verilir.
7. Ölümden ve Ahiret Halinden İbret Almak
Allah Teâlâ: "Yer üzerinde bulunan her şey fânidir. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı baki kalacaktır" (Rahmân, 26-27) buyurmuştur. Efendimiz (s.a.v): "Kabirleri ziyaret edin, zira o ölümü hatırlatır" (Müslim) buyurmuştur. Tirmizi'nin hasen bir senetle naklettiğine göre Hz. Osman (r.a) bir kabrin başında durduğunda sakalı ıslanana kadar ağlardı. Bunun sebebi sorulduğunda Resulullah'ın (s.a.v): "Kabir, ahiret duraklarının ilkidir; kişi ondan kurtulursa sonrası daha kolaydır, kurtulamazsa sonrası daha zordur" dediğini naklederdi. Efendimiz (s.a.v) ayrıca: "Lezzetleri bıçak gibi keseni, yani ölümü çokça zikredin" (Tirmizi) buyurmuştur.
8. Kur'an Okumak ve Sevabını Ölülere Bağışlamak
Ziyaretçinin Kur'an'dan kolayına geleni okuması müstehaptır. Kur'an hem diriler hem de ölüler için bir nurdur. Efendimiz (s.a.v) bize ölüler üzerine Kur'an okumamızı emretmiştir. Cenaze namazında Fatiha okunması buna bir örnektir. Ma'kıl b. Yesâr’dan (r.a) rivayetle Efendimiz (s.a.v): "Ölülerinize Yâsin okuyunuz" (Ebu Davud) buyurmuştur. Kabrin başında Kur'an okumak Selef-i Salihin arasında süregelen bir sünnettir. Beyhaki, el-Alâ b. el-Leclâc’dan; onun da babasından naklettiğine göre, babası oğullarına şöyle vasiyet etmiştir: "Beni kabrime koyduğunuzda baş ucumda Bakara suresinin başını ve sonunu okuyun; zira ben İbn Ömer’in bunu müstehap gördüğüne şahit oldum." İmam Nevevi bu rivayetin isnadının hasen olduğunu söylemiştir.
İmam Nevevi, el-Ezkâr adlı eserinde şöyle der:
"Şafii ve ashabı (talebeleri) şöyle demiştir: Kabrin başında Kur'an'dan bir miktar okunması müstehaptır. Eğer Kur'an'ın tamamını hatmederlerse bu daha da güzeldir."
Yine Sahih-i Müslim Şerhi'nde şöyle demiştir: "Alimler kabir başında Kur'an okunmasını müstehap görmüşlerdir."
Hanbelîlerin önde gelen alimlerinden el-Hallâl, el-Kıraatü inde’l-Kubûr (Kabir Başında Okuma) adlı cüzünde Zaferânî’den şöyle nakleder: "İmam Şafii’ye kabir başında Kur'an okumayı sordum, 'Bunda bir sakınca yoktur' dedi."
Yine İmam Şa’bî’den şöyle nakletmiştir: "Ensar, bir cenazeleri olduğunda onun kabrine gidip gelir ve başında Kur'an okurlardı."
9. Ölü İçin Mağfiret, Rahmet ve Derecesinin Yükselmesi İçin Dua Etmek
Selam ve Kur'an tilavetinden sonra ziyaretçinin, kalbine doğan dualarla veya me’sur (rivayet edilen) dualarla ölüye dua etmesi müstehaptır.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onlardan sonra gelenler şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce imanla geçmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatli, çok merhametlisin." (Haşr, 10).
Peygamber Efendimiz (s.a.v) kabirleri ziyaret ettiğinde: "Allah bizden önce gidenlere de geride kalanlara da rahmet etsin" der ve ashabına: "Allah’tan bizim ve sizin için afiyet dilerim" (Müslim) demeyi öğretirdi.
Avf b. Malik’ten (r.a) rivayetle; Efendimiz’in bir cenaze namazındaki şu duasını ezberledim: "Allah’ım onu bağışla, ona merhamet et, afiyet ver, onu affet, konakladığı yeri şerefli kıl, gireceği yeri genişlet, onu su, kar ve dolu ile yıka. Beyaz elbisenin kirden arınması gibi onu günahlardan arındır. Ona evinden daha hayırlı bir ev, ailesinden daha hayırlı bir aile, eşinden daha hayırlı bir eş ver. Onu cennete koy, kabir azabından (veya cehennem azabından) koru." Avf b. Malik der ki: "Öyle ki, o ölü ben olsaydım diye temenni ettim."
İmam Nevevi, el-Ezkâr'da şöyle özetler: "Ziyaretçinin o kabristan ehli, diğer ölüler ve tüm Müslümanlar için Kur'an okumayı, zikri ve duayı çoğaltması müstehaptır."
10. Kendisi, Ziyaret Edilen Zat, Sevdikleri ve Tüm Müslümanlar İçin Hayır Dua Etmek
Kalpteki incelik (rikkat), duanın kabulüne işarettir. Hadiste de belirtildiği üzere kabir ziyareti kalbi incelten bir andır. Peygamber Efendimiz (s.a.v) kabir ziyaretinde kendisine de dua ederdi; nitekim Müslim’in naklettiği üzere "Allah bizden önden gidenlere de geride kalanlara da rahmet etsin" buyurmuş ve ashabına "Allah’tan bizim ve sizin için afiyet dilerim" ve "Allah’ım, bizi onların ecrinden mahrum etme, onlardan sonra bizi fitneye düşürme" (Ahmed ve Ebu Davud) demeyi öğretmiştir.
Özellikle salihlerin kabirleri başında duanın kabulü daha umulur bir durumdur. İmam Zehebi, Siyer-i A’lâmi’n-Nübelâ’da Seyyide Nefise (Hz. Ali’nin soyundan) için şöyle demiştir: "Salih ve abide bir hanım olduğu söylenir, kabri başında dua müstecabdır (kabul edilir)."
Ma'ruf el-Kerhî için ise İbrahim el-Harbi'nin şu sözünü nakleder: "Ma'ruf'un kabri, tecrübe edilmiş bir tiryaktır (şifadır)." Bununla darda kalanın orada yaptığı duanın kabulünü kasteder; çünkü mübarek mekanlarda dualar kabul edilir.
İmam İbnü’l-Cezerî, Uddetü’l-Hısni’l-Hasîn adlı eserinde duanın kabul edildiği yerleri sayarken "Peygamberlerin kabirlerinin yanını" zikretmiş ve "Salihlerin kabirleri başında duanın kabulü tecrübe edilmiştir" demiştir.
Şevkani bu durumu şöyle açıklar: "Bunun gerekçesi mekanın şeref ve bereketidir. Salihlerin ve Allah’ı zikredenlerin bereketi yanındakilere nasıl sirayet ediyorsa, mekanın bereketi de dua edene öyle sirayet eder. Nitekim Efendimiz (s.a.v): 'Onlar öyle bir topluluktur ki, yanlarında oturan şaki (bahtsız) olmaz' buyurmuştur."
11. Ziyaret Eylemlerinde Nebevi Hedy’e (Rehberliğe) Bağlı Kalmak
Ziyaretçi, kabrin etrafında tavaf etmekten, vücudunu kabre yapıştırmaktan ve bazı cahil halkın ilmi ölçüden uzak aşırı davranışlarından kaçınmalıdır.
İmam Nevevi, el-Mecmû’ Şerhu’l-Mühezzeb’de şöyle der:
"Kabrin etrafında tavaf etmek caiz değildir. Sırtı veya karnı kabrin duvarına yapıştırmak mekruhtur... Doğru olan ve alimlerin ittifak ettiği edep; o zat hayattayken huzurunda nasıl belli bir mesafede duruluyorsa vefatından sonra da öylece durmaktır. Cahil halkın yaptıklarına aldanılmamalıdır. Örnek alınacak olan ancak sahih hadisler ve alimlerin sözleridir; cahillerin uydurma ve cahilce davranışlarına itibar edilmez."
Öte yandan, kabre dokunmak veya öpmek hususunda ihtilaf edilmiş, bazı sahabilerden bu yönde fiiller nakledilmiştir. Ahmed b. Hanbel’in buna bir sakınca görmediği bildirilmiştir. Hafız Zehebi şöyle der: "Oğlu Abdullah’ın babasına, Peygamber Efendimiz’in minberinin halkasına dokunmak ve Hücre-i Nebeviye’ye el sürmek hakkında sorduğu, babasının da 'Bunda bir sakınca görmüyorum' dediği sabittir."
İbn Ebi Şeybe de el-Musannef'te nakleder ki: "Bazı sahabilerin, mescit boşaldığında Peygamber minberinin halkasına (rummâne) gidip dokunduklarını ve dua ettiklerini gördüm."
Bazı müfritlerin (aşırı gidenlerin), Müslümanları fıkhi içtihat farkı olan meseleler yüzünden "şirk" veya "Allah'tan başkasına ibadet" ile suçlamaları reddedilen bir aşırılıktır. En tehlikelisi ise Müslümanları bu tür meseleler yüzünden tekfir etmektir.
Hafız Zehebi'nin Mu'cemü'ş-Şuyûh’taki şu hikmetli açıklamasını düşünmek gerekir:
"...İbn Ömer’in, Peygamber (s.a.v) kabrine dokunmayı hoş görmediği nakledilir. Ben derim ki: O bunu edebe aykırı gördüğü için hoş karşılamamıştır. Ancak Ahmed b. Hanbel’e bu sorulunca sakınca görmemiştir.
Eğer denilirse ki: 'Peki sahabe bunu neden yapmadı?' Cevap şudur: Çünkü onlar Efendimiz’i canlı gördüler, ona doydular, elini öptüler, abdest suyu için neredeyse birbirleriyle yarıştılar ve saçlarını paylaştılar. Biz ise bu büyük nasipten mahrum kaldığımız için, ona olan bağlılık, tazim ve özlemimizden dolayı kabrine yöneliyoruz. Sabit el-Bünânî’nin, Enes b. Malik’in elini öpüp yüzüne sürerek 'Resulullah’ın eline dokunmuş bir el!' dediğini görmez misin? Müslümanı bu davranışlara iten tek şey, Efendimize duyduğu aşırı sevgidir. Sahabe bile o sevgiden dolayı 'Sana secde edelim mi?' demiş, Efendimiz 'Hayır' buyurmuştur. Eğer izin verseydi, ibadet değil tazim secdesi yaparlardı. Dolayısıyla bir Müslümanın kabr-i Nebeviye tazim için yaptığı hareketler onu dinden çıkarmaz (kafir yapmaz), ancak yasaklandığı için asi yapar. Bilinmelidir ki bu tür aşırı hareketler ve kabre karşı namaz kılmak yasaklanmıştır."
Tevessül: Tanımı, Hükmü ve Delilleri
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve O’na (yaklaşmaya) vesile arayın" (Mâide, 35). Yine şöyle buyurmuştur: "Onların yalvardıkları bu varlıklar (melekler, peygamberler), 'hangimiz daha yakın olacağız' diye Rablerine vesile ararlar; O’nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir azaptır" (İsrâ, 57). Bir diğer ayette ise: "Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler de Allah’tan bağışlanma dileseler ve Resul de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah’ı tövbeleri kabul eden, çok merhametli bulurlardı" (Nisâ, 64).
Tevessülün Tanımı
Tevessül, "yaklaşmak" demektir. Şer’i ıstılahta ise; dua eden kimsenin, duasının kabulü ümidiyle meşru bir sebeple Allah Teâlâ’ya yaklaşmasıdır. Bu; Allah’ın zatı, sıfatları, isimleri, salih bir amel veya peygamberler, salih kullar ya da melekler gibi O’nun katında değerli bir mahluku ile olabilir.
İbn Manzur, Lisânü’l-Arab’da şöyle der: "Vesile: Yakınlık (kurba) demektir. Bir kimse Allah’a vesile ile yöneldiğinde, O’na yaklaşmasını sağlayacak bir amel işlemiş demektir. Vâsil ise Allah’a rağbet eden kimsedir." Ayrıca: "Bir şeye bir şeyle tevessül etmek, o şeyin hatırına ve aralarındaki bağın hürmetine yaklaşmaktır" demiştir.
Sünnete uygun olan tevessül türlerinden biri de; dua edenin, Allah Teâlâ’dan ihtiyacını Hz. Peygamber’in (s.a.v) veya Allah katında mukarreb (yakın) olan herhangi bir kulun "câhı" (hatırı/makamı) ile istemesidir.
Câh’ın Manası: Mertebe ve makam demektir. Bu makam, Allah Teâlâ’nın o peygambere, meleğe veya mümin kula olan sevgisinden kaynaklanır. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ’nın bir sıfatına, yani o kuluna olan "muhabbetine" rücu eder. Câh kavramı; menzile, bereket, hak ve makam anlamlarını da kapsar. Bir mümin "Filancanın câhı hürmetine", "menzili hürmetine", "bereketi hürmetine" veya "hakkı/makamı hürmetine" dediğinde hepsi tek bir anlama gelir: Allah Teâlâ’dan, O’nun o kula olan sevgisi hatırına istemek.
Tevessülün Meşruiyeti ve Delilleri
Tevessülün aslı, Müslümanlar arasında üzerinde icma edilen konulardandır. Bazı uygulama biçimlerinde ihtilaf çıkmış olsa da, bazı kimselerin herhangi bir şer'i dayanak olmaksızın bunu yasaklama çabalarına rağmen, yüce şeriatın delilleri tevessülün caiz olduğunu teyit etmiştir. Bu durum Hz. Peygamber (s.a.v), sahabe-i kiram ve onlardan sonraki alimlerden sabit olmuştur.
Osman b. Huneyf (r.a) hadisi: Gözleri görmeyen bir adam Efendimiz’e gelerek: "Allah’a dua et de bana şifa versin" dedi. Efendimiz: "Dilersen sabret bu senin için daha hayırlıdır, dilersen dua edeyim" buyurdu. Adam: "Dua et" deyince, Efendimiz ona abdest almasını, iki rekat namaz kılmasını ve şu duayı etmesini emretti: "Allah’ım! Rahmet peygamberi olan peygamberin Muhammed ile sana yöneliyor ve senden istiyorum. Ya Muhammed! Bu ihtiyacımın giderilmesi için seninle Rabbime yöneldim. Allah’ım! Onu hakkımda şefaatçi kıl" (Tirmizi, İbn Mace).
Hz. Ömer’in (r.a) Tevessülü: Buhari’nin naklettiğine göre; kıtlık olduğunda Hz. Ömer, Hz. Abbas (r.a) ile istiska (yağmur duası) yapar ve şöyle derdi: "Allah’ım! Biz sana Peygamberimiz ile tevessül ederdik de bize yağmur verirdin. Şimdi ise sana Peygamberimizin amcası ile tevessül ediyoruz, bize yağmur ver." Ve onlara yağmur verilirdi.
Ebu Said el-Hudri (r.a) hadisi: Resulullah (s.a.v) şöyle buyurdu: "Namaz için evinden çıkan kimse; 'Allah’ım! Senden isteyenlerin (sâilin) senin üzerindeki hakkı hürmetine ve şu yürüyüşümün hakkı hürmetine senden istiyorum...' derse, Allah ona vechiyle yönelir ve yetmiş bin melek onun için istiğfar eder."
Diri ve Vefat Etmiş Olanla Tevessül Arasındaki Fark
Tevessülde, aracı kılınan kişinin hayatta veya vefat etmiş olması arasında bir fark yoktur. Çünkü Müslüman, Allah Teâlâ o kişiyi sevdiği için onunla tevessül eder. Allah’ın bir peygamberine veya mümin kuluna olan sevgisi vefatla ortadan kalkmaz; o sevgi bakidir. Sevgi baki olduğu sürece onunla tevessül etmek de bakidir.
Mâlik ed-Dâr’dan rivayetle: "Hz. Ömer zamanında insanlar kıtlığa düştü. Bir adam Efendimiz’in kabrine gelerek: 'Ya Resulullah! Ümmetin için yağmur dile, zira helak oldular' dedi. Sonra rüyasında adama: 'Ömer’e git, selam söyle ve yağmura kavuşacağınızı haber ver...' denildi." Hz. Ömer ve diğer sahabiler bu duruma itiraz etmediler.
Müminlerin uygulaması her asırda bu yönde olmuştur. Alimler, Osman b. Huneyf hadisini "Hacet Namazı Babı" altında zikrederek, müminlerin ne zaman bir ihtiyaçları olsa Hz. Peygamber (s.a.v) ile tevessül edebileceklerine işaret etmişlerdir. Bazı kimselerin "diriye caiz, ölüye değil" iddiası, sanki hayatta olanın Allah’tan bağımsız bir fayda veya zarar verme gücü varmış izlenimi doğurur ki, bu tevhid inancına aykırıdır.
Şeyhülislam Takiyyüddin es-Subkî, Şifâü’s-Sikâm’da şöyle der:
"Bil ki; Hz. Peygamber (s.a.v) ile Rabbi katında tevessül etmek, yardım istemek (istiâne) ve şefaat talep etmek caiz ve güzel bir iştir. Bunun caiz ve hasen olduğu din sahibi herkesçe bilinen; peygamberlerin, salih selefin, alimlerin ve halktan Müslümanların uygulamalarından maruf olan bir gerçektir."
Dört mezhep alimlerinin cumhuru da bunun caiz ve güzel olduğunda ittifak etmiştir.
Önemli Bir Uyarı
Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Şer’i kurallar ve alimlerin ölçüleri olmaksızın, herkesin kendi kafasına göre "şu evliyadır, bu salihtir" iddialarında bulunması doğru değildir. Bizler öncelikle peygamberlerin, sahabenin ve İslam önderlerinin kabirlerine önem vermeliyiz. Günümüzde güvenilirliği olmayan bazı kişilerin çağdaş isimler hakkında "velilik" iddia ederek kabirleri üzerine aşırı ihtişamlı kubbeler ve yapılar inşa etme hususunda galeyana gelmemeliyiz. Zira önceki peygamberler, sahabe ve Ehl-i Beyt imamlarından sonra onlara fazilet ve mertebece denk birileri gelmeyecektir. Allah bizleri salih ve makbul kullarının arasına dahil eylesin.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Bunun üzerine: 'Onların üstüne bir bina kurun; Rableri onları en iyi bilendir' dediler. Duruma hakim olanlar ise: 'Biz, onların yanına mutlaka bir mescid edineceğiz' dediler." (Kehf, 21).
Tüm Müslümanlarca bilinmektedir ki, Resulullah (s.a.v) vefat ettiği ve mescidine bitişik olan evine, sahabenin ittifakı ve icmaıyla defnedilmiştir. Daha sonra yanına iki dostu Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer (r.anhuma) defnedilmiştir. Bu mübarek hücre, Tabiun döneminde, Ömer b. Abdülaziz’in Medine valiliği sırasında Mescid-i Nebevi’ye dahil edilmiştir. Peygamber Efendimiz (s.a.v), kabri ile minberi arasının cennetten bir parça olduğunu haber vererek: "Kabrim ile minberim arası, cennet bahçelerinden (ravza) bir bahçedir" buyurmuştur.
Müslüman ölülerin genel mezarlıklara defnedilmesi esastır; ancak İslam ehli arasında, namazın ve Kur'an tilavetinin bereketinin ölüye ulaşması ümidiyle bazı kabirlerin yanına mescid inşa etme adeti süregelmiştir. Ayrıca bazı kabirler insanların toplanma yeri olduğu için, namaz vakti geldiğinde cemaatle namaz kılabilmeleri ve nafile ibadetlerini kolayca yapabilmeleri için mescidler hazırlanmıştır.
Yahudi ve Hıristiyanların, peygamberlerinin kabirlerini mescid edindikleri için lanetlendiklerine dair hadise gelince; alimlerin bu konudaki bazı açıklamaları şöyledir:
Alimlerin Görüşleri
İmam Buhari: Bu hadisi birçok yerde zikretmiş ve bir yerde: "Kabirler üzerine mescid edinmenin mekruhluğu babı" başlığını atmıştır. Başlıktaki "bir kısmının mekruhluğu" ifadesi, her binanın mekruh olmadığını gösterir; zira "min" takısı kısmiyet (teb'iz) ifade eder. Nitekim sekiz bab sonra: "Kabir üzerine mescid inşası babı" başlığını atmıştır. Bu ikinci başlık, İmam Buhari’nin bunun cevazına meylettiğini gösterir.
Hafız İbn Hacer (Fethu’l-Bari): "İbn Reşîd der ki: 'Edinmek' (ittihaz) 'inşa etmekten' (bina) daha geneldir. Bu yüzden ayrı başlık atmıştır. Başlığın lafzı, bazı edinme biçimlerinin mekruh olmadığını gösterir; sanki inşa edilen yerde bir fitne/fesat oluşup oluşmamasına göre bir ayrım yapmaktadır."
İmam İbn Abdülber (et-Temhid): "Mezarlıkta namazı caiz görmeyenlerden bazıları bu hadisi delil getirmişlerdir ancak bu hadiste onlar için bir delil yoktur." Yine şöyle der: "Bazıları bu hadiste mezarlıkta veya kabre karşı namaz kılmanın mekruhluğuna delil olduğunu iddia etse de bana göre bunda bir kanıt yoktur."
İmam İbn Battâl (Şerhu Sahihi’l-Buhari): "Eğer 'Müslümanların kabirleri üzerine mescid inşa etmek caiz midir ve bu durum Yahudi ve Hıristiyanların lanetlenmesi kapsamına girer mi?' diye sorulursa; Hayır, girmez denilir. Çünkü mana farklıdır. Yahudiler peygamberlerinin kabirlerini bizzat ibadet kastıyla mescid edinmişlerdi; oysa Allah, İslam ve Tevhid ile tüm (batıl) tapınmaları neshetmiş, sadece kendisine ibadeti emretmiştir."
Cevaza Dair Deliller
Hadis, inkarda aşırıya kaçanların anladığı gibi değildir. Kabrin yanındaki veya üzerindeki binada namaz kılmanın caiz olduğuna dair pek çok delil vardır:
Hz. Ayşe (r.anha) Uygulaması: Lanet hadisini rivayet edenlerden biri olan Hz. Ayşe annemiz, içinde üç kabrin bulunduğu hücresinde namaz kılıyordu. İmam Müslim’in naklettiğine göre, Ebu Hureyre (r.a) hücrenin dışında hadis rivayet ederken Hz. Ayşe namaz kılıyordu. Hz. Ayşe, hadis ve fıkıh ilmindeki otoritesine rağmen, bizzat rivayet ettiği hadis "haramlık" ifade etseydi orada namaz kılmazdı. O sırada hücrede üç kabir mevcuttu.
Mescid-i Hayf Hadisi: Taberani ve Bezzar’ın İbn Ömer’den (r.a) naklettiğine göre Resulullah (s.a.v) şöyle buyurmuştur: "Mescid-i Hayf’ta yetmiş peygamberin kabri vardır."
İmam Malik’in Görüşü (el-Müdevvene): İbnü’l-Kasım der ki: "İmam Malik’e, bir adamın önünde kabir varken (onu sütre yaparak) namaz kılmasını sordum. Malik, mezarlıkta namaz kılmakta bir sakınca görmezdi. Mezarlıkta kılındığında zaten kabirler sağda, solda, önde veya arkada olur. Malik: 'Mezarlıkta namaz kılmakta beis yoktur' dedi. Bana ulaştığına göre, Resulullah'ın (s.a.v) ashabından bazıları mezarlıkta namaz kılarlardı."
Ziyaret Esnasında Selam ve Dua Formülleri
Daha önce ziyaret sünnetleri ve adapları arasında kabir sahibine selam vermeyi ve dua etmeyi zikretmiştik; burada ise bu selam ve duaların lafızlarını/formüllerini zikrediyoruz:
Ziyaret Edilen Zat Bir Peygamber İse:
Ziyaretçi şöyle der:
"Selam sana olsun ey Allah’ın Peygamberi! Selam sana olsun ey Allah’ın sevgilisi! Selam sana olsun ey Allah’ın dostu! Selam sana olsun ey efendim (İsim zikredilir)... Selam sana olsun ey Allah’a davet eden zat! Selam sana, Ehl-i Beyt’ine, eşlerine ve takva sahibi ashabına olsun! Selam sana ve diğer tüm peygamberlere, Allah’ın tüm salih kullarına olsun! Allah seni ümmetin adına hayırla mükafatlandırsın. Allah’ın salat ve selamı senin, sana uyanların ve yardımcılarının üzerine olsun. Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur, O tektir ve ortağı yoktur. Yine şehadet ederim ki Efendimiz Muhammed O’nun kulu, resulü ve mahlukatının en hayırlısıdır. Şehadet ederim ki sen Allah’ın peygamberlerinden bir peygambersin; risaleti tebliğ ettin, emaneti eda ettin ve ümmete nasihatte bulundun. Allah seni en hayırlı mükafatlarla ödüllendirsin.
Allah’ım! Peygamberin (İsim zikredilir) hürmetine/vesilesiyle Senden bize merhamet etmeni, bizi affetmeni, bizi bekasını sevdiğin kimselerin hayatı olan saadet ehli gibi yaşatmanı, bizi mülakatını sevdiğin kimselerin vefatı olan şehitler gibi vefat ettirmeni, ömrümüzü saadetle hatmetmeni, dünya ve ahirette bizi mutlulukla rızıklandırmanı dilerim. Allah’ım! Efendimiz Muhammed’in (s.a.v) Senden istediği her türlü hayrı Senden istiyor, O’nun Sana sığındığı her türlü şerden de Sana sığınıyorum."
Ardından dilediği şekilde dua eder ve o peygamberin hatırı (câhı) ile Allah Teâlâ’ya tevessülde bulunur.
Ziyaret Edilen Zat Bir Sahabi İse:
Ziyaretçi şöyle der:
"Selam sana olsun ey Resulullah’ın arkadaşı! Selam sana olsun ey Allah’ın sevgilisi! Selam sana olsun ey Allah’ın dostu! (Eğer sahabi bir şehit ise şu eklenir: Selam sana olsun ey şehit!) Selam sana olsun ey salih kul! Selam sana olsun ey mücahid! Selam sana olsun ey Allah’a itaat eden! Selam sana olsun ey Allah’ın davetine icabet eden! Selam sana olsun ey Resulullah’a itaat eden! Selam sana olsun ey efendim (İsim zikredilir)... Allah seni salih kullarını ve mukarreb dostlarını mükafatlandırdığı en hayırlı karşılıklarla mükafatlandırsın. Allah senin makamını; peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin ve salihlerin efendisi ile birlikte yüceltsin. Selam Allah’ın tüm salih kullarının üzerine olsun. Şehadet ederiz ki sen emaneti eda ettin ve bu risaletin tebliğinde Resulüne (s.a.v) hizmet ettin.
Allah’ım! Efendimiz (İsim zikredilir) hürmetine/vesilesiyle Senden bize merhamet etmeni, bizi affetmeni, bizi bekasını sevdiğin kimselerin hayatı olan saadet ehli gibi yaşatmanı, bizi mülakatını sevdiğin kimselerin vefatı olan şehitler gibi vefat ettirmeni, ömrümüzü saadetle hatmetmeni, dünya ve ahirette bizi mutlulukla rızıklandırmanı dilerim. Allah’ım! Efendimiz Muhammed’in (s.a.v) Senden istediği her türlü hayrı Senden istiyor, O’nun Sana sığındığı her türlü şerden de Sana sığınıyorum."
Ardından dilediği şekilde dua eder ve o sahabinin hatırı (câhı) ile Allah Teâlâ’ya tevessülde bulunur.
Ziyaret Edilen Zat Bir Veli (Salih Kul) İse:
Ziyaretçi şöyle der:
"Selam sana olsun ey Allah’ın dostu! Selam sana olsun ey Allah’ın sevgilisi! Selam sana olsun ey salih kul! Selam sana olsun ey mücahid! Selam sana olsun ey Allah’a itaat eden! Selam sana olsun ey Allah’ın davetine icabet eden! Selam sana olsun ey Resulullah’a itaat eden! Selam sana olsun ey efendim (İsim zikredilir)... Allah seni salih kullarını ve mukarreb dostlarını mükafatlandırdığı en hayırlı karşılıklarla mükafatlandırsın. Allah senin makamını; peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin ve salihlerin efendisi ile birlikte yüceltsin. Selam Allah’ın tüm salih kullarının üzerine olsun. Şehadet ederiz ki sen emaneti eda ettin ve bu dinin hizmetinde Peygamberine (s.a.v) uydun.
Allah’ım! Efendimiz (İsim zikredilir) hürmetine/vesilesiyle Senden bize merhamet etmeni, bizi affetmeni, bizi bekasını sevdiğin kimselerin hayatı olan saadet ehli gibi yaşatmanı, bizi mülakatını sevdiğin kimselerin vefatı olan şehitler gibi vefat ettirmeni, ömrümüzü saadetle hatmetmeni, dünya ve ahirette bizi mutlulukla rızıklandırmanı dilerim. Allah’ım! Efendimiz Muhammed’in (s.a.v) Senden istediği her türlü hayrı Senden istiyor, O’nun Sana sığındığı her türlü şerden de Sana sığınıyorum."
Ardından dilediği şekilde dua eder ve o veli zatın hatırı (câhı) ile Allah Teâlâ’ya tevessülde bulunur.
Allâme İbnü’l-Hümâm, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) kabr-i şeriflerini ziyaret eden kimsenin duruşu ve selamı hakkında şöyle demiştir:
"Ziyaretçinin duruşu zikrettiğimiz şekilde olmalıdır. Tamamen kıbleye arkasını dönüp Resulullah’a (s.a.v) yönelmenin aksine (Hanafi usulünde hafif çapraz duruş kastedilir), bu duruşta gözler Peygamber’in mübarek yüzüne bakar ve bu daha evladır. Durduğu yerde şöyle der:
'Selam sana olsun ey Allah’ın Resulü! Selam sana olsun ey Allah’ın mahlukatının en hayırlısı! Selam sana olsun ey Allah’ın bütün yarattıkları arasından seçtiği zat! Selam sana olsun ey Allah’ın sevgilisi! Selam sana olsun ey Âdemoğullarının efendisi! Selam sana ey Peygamber; Allah’ın rahmeti ve bereketi üzerine olsun. Ya Resulullah! Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur, O tektir ve ortağı yoktur; Sen de O’nun kulu ve resulüsün. Şehadet ederim ki risaleti tebliğ ettin, emaneti eda ettin, ümmete nasihat ettin ve karanlıkları dağıttın. Allah seni bizim adımıza hayırla mükafatlandırsın; bir peygamberi ümmeti adına mükafatlandırdığı en üstün dereceyle seni ödüllendirsin.'
'Allah’ım! Kulun ve resulün olan Efendimiz Muhammed’e (s.a.v) Vesile’yi, Fazilet’i ve en yüce dereceyi ver. Onu vaat ettiğin Makam-ı Mahmud’a ulaştır ve onu katındaki en yakın makama indir. Şüphesiz Sen büyük lütuf sahibisin.'
Sonra Hz. Peygamber’in (s.a.v) huzurunda onu Allah’a vesile kılarak (tevessül ederek) ihtiyacını Allah’tan ister. Duaların en büyüğü ve en önemlisi; hüsn-i hatime (son nefeste iman), Allah’ın rızası ve mağfirettir. Ardından Efendimiz’den (s.a.v) şefaat ister ve şöyle der:
'Ya Resulullah! Senden şefaat istiyorum. Ya Resulullah! Senden şefaat istiyor ve senin milletin ve sünnetin üzere Müslüman olarak ölmem için seninle Allah’a tevessül ediyorum.'
Kendisine selam ulaştırması vasiyet edilenlerin selamını da şöyle iletir: 'Ya Resulullah! Filan oğlu filandan sana selam olsun' veya 'Filan oğlu filan sana selam söylüyor.' Rivayet edilir ki Ömer b. Abdülaziz (r.a) Şam’dan Medine’ye sadece bu selamı iletmek için özel postacı gönderirdi.
Ardından bir zira (yaklaşık 50-60 cm) sağa ilerleyerek Hz. Ebubekir’e (r.a) selam verir. Onun başı Efendimiz’in omuz hizasındadır. Şöyle der: 'Selam sana olsun ey Resulullah’ın halifesi ve mağaradaki ikincisi Ebubekir es-Sıddık. Allah seni Muhammed (s.a.v) ümmeti adına hayırla mükafatlandırsın.' Sonra bir zira daha ilerleyerek Hz. Ömer’e (r.a) selam verir ve şöyle der: 'Selam sana olsun ey müminlerin emiri Ömer el-Faruk; o ki Allah onunla İslam’ı aziz kıldı. Allah seni Muhammed (s.a.v) ümmeti adına hayırla mükafatlandırsın.'
Daha sonra tekrar Efendimiz’in (s.a.v) mübarek yüzünün hizasına döner; Allah’a hamd ve sena eder, Peygamberine salat u selam getirir, kendisi, anne-babası ve sevdikleri için şefaat talep eder. Duasını 'Âmin' ve salavatla bitirir."
İmam Nevevi’nin "el-Mecmû’" Eserinden Ziyaret Adabı
İmam Nevevi, Şafii mezhebi üzere Peygamber Efendimiz ve iki arkadaşının ziyaretini şöyle tarif eder:
"Ziyaretçi, ilk gelişinden dönene kadar Efendimiz’in azametini hissetmeli, kalbi heybet ve ihtiram ile dolu olmalı, sanki onu görüyormuş gibi davranmalıdır. Mescidin kapısına ulaştığında mescidlere giriş zikrini okur, sağ ayağıyla girer ve doğrudan Ravza-i Mutahhara’ya (Kabir ile Minber arası) yönelir. Orada, minberin yanında tahiyyetü’l-mescid namazı kılar. Namazdan sonra bu nimete şükrederek ziyaretinin kabulünü ister.
Sonra kabr-i şerife gelir; kıbleyi arkasına alır ve kabrin duvarına yönelir. Kabirden yaklaşık dört zira (iki metre kadar) uzakta durur. Bakışlarını aşağı indirerek, dünyevi bağlardan arınmış bir kalp ve büyük bir edep içinde selam verir. Sesini yükseltmeden, ağırbaşlılıkla şöyle der:
'Selam sana olsun ey Allah’ın Resulü... Selam sana olsun ey peygamberlerin sonuncusu... Şehadet ederim ki sen risaleti tebliğ ettin, emaneti eda ettin, ümmete nasihat ettin ve Allah yolunda hakkıyla cihad ettin. Allah’ım! Ona Vesile’yi ve Fazilet’i ver, onu vaat ettiğin Makam-ı Mahmud’a ulaştır...'
Bu uzun selamı okuyamayanlar kısaca: 'Esselâmü aleyke yâ Rasûlallâh, sallallâhu aleyke ve sellem' diyebilirler. Hz. Ömer’in oğlu Abdullah’ın ve İmam Malik’in çok kısa selam verdikleri rivayet edilmiştir.
Ardından sağa kayarak Hz. Ebubekir’e ve sonra Hz. Ömer’e yukarıda zikredilen lafızlarla selam verir. Tekrar ilk durduğu yere, Efendimiz’in yüz hizasına döner. Onu vesile kılarak Allah’tan şefaat ister.
İmam Nevevi, burada meşhur 'Utebî Kıssası'nı nakleder:
Utebî anlatır: 'Resulullah’ın kabri başında otururken bir bedevi geldi ve: Selam sana ey Allah’ın Resulü! Allah’ın: (Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler de Allah’tan bağışlanma dileseler ve Resul de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah’ı tövbeleri kabul eden, çok merhametli bulurlardı - Nisa 64) buyurduğunu duydum. Günahlarım için mağfiret dileyerek ve senin Rabbim katında şefaatini isteyerek geldim dedi ve şu beyitleri okudu:
Ey düzlükte gömülenlerin en hayırlısı,
Toprak ve tepeler onun kokusuyla güzelleşti.
Senin sakin olduğun o kabre canım feda olsun,
Onda iffet, onda cömertlik, onda kerem vardır.
Bedevi gittikten sonra uyuyakalmışım. Rüyamda Hz. Peygamber’i (s.a.v) gördüm. Bana: Ey Utebî! Bedeviye yetiş ve Allah’ın onu bağışladığını müjdele! buyurdu.'
Ziyaretçi son olarak kabrin baş ucuna geçer, kıbleye döner ve kendisi, ailesi, hocaları ve tüm Müslümanlar için dua eder. Sonra Ravza’ya dönerek orada çokça dua ve namazla meşgul olur."
Mezarlık Ziyareti, Ebeveyn ve Genel Kabirler İçin Dua Formülleri
Daha önce belirtildiği üzere; bir Müslüman kabir ziyareti yapmak istediğinde temizlenmesi, güzel kokular sürünmesi, en güzel elbiselerini giymesi ve ziyaret sünnetini niyet ederek mezarlığa yönelmesi sünnettir. Mezarlığa girdiğinde şöyle der:
"(Selâmün aleyküm ehled-diyâri minel-mü’minîne vel-müslimîn. Ve innâ inşâallâhu biküm lelâhikûn. Es’elullâhe lenâ ve lekümül-âfiyeh. Allâhumma’ğfir li-ehli hâzihi’l-makberah.)"
Anlamı: Selam olsun size ey mümin ve Müslüman diyarın halkı! İnşallah biz de size kavuşacağız. Allah’tan bizim ve sizin için afiyet dilerim. Allah’ım, bu kabristan ehlini bağışla.
Ardından Fatiha suresini okur ve sevabını o mezarlıktaki ölülere bağışlar. Sonra ziyaret etmek istediği özel kabre veya kabirlere yönelir.
Anne, Baba veya Dedelerin Kabri Ziyaret Edildiğinde:
Ziyaretçi şöyle der:
"Selam sana olsun ey babacığım / anneciğim / dedeciğim...
'Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anamı, babamı ve bütün müminleri bağışla.' (İbrahim, 41).
'Rabbim! Beni, ana-babamı, inanmış olarak evime gireni, mümin erkekleri ve mümin kadınları bağışla.' (Nuh, 28).
'Rabbim! Bana ve ana-babama verdiğin nimete şükretmemi ve razı olacağın yararlı iş yapmamı temin et. Rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.' (Neml, 19).
'Rabbim! Bana ve ana-babama verdiğin nimete şükretmemi, razı olacağın yararlı iş yapmamı temin et. Benim için zürriyetimi ıslah et. Ben sana tövbe ettim ve ben Müslümanlardanım.' (Ahkaf, 15).
Allah’ım! (Babamı / Annemi / Huzurunda bulunduğum atalarımı) bağışla, kusurlarını affet. Onları peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraber nimet cennetlerine koy; onlar ne güzel arkadaştır! Allah’ım! Onları, sevdiklerin ve seni sevenlerle beraber Firdevs-i Âlâ cennetine dahil eyle. Ya Allah, ya Rahman, ya Rahim!
(Allahumme innî es’elüke bi-enne lekel-hamd. Lâ ilâhe illâ entel-mennân. Bedîus-semâvâti vel-ard. Yâ zel-celâli vel-ikrâm. Yâ Hayyu yâ Kayyûm.) Allah’ım! (Babam / Annem / Atalarım) için Senden rahmet ve mağfiret diliyorum."
Bunların dışında kalbine doğan diğer duaları da yapabilir.
Genel Bir Müslümanın Kabri Ziyaret Edildiğinde:
İsmini zikrederek: "Selam sana olsun ey filanca" der ve ardından dilediği duayı yapar. Bu hususta Peygamber Efendimizden (s.a.v) nakledilen şu dua en güzellerindendir:
"(Allahumme’ğfir lehû verhamhu ve âfihî va’fu anhu ve ekrim nüzülehû ve vessi’ medhalehû vağsilhu bil-mâi ves-selci vel-berad. Ve nakkihi minel-hatâyâ kemâ nakkaytes-sevbel-ebyada mined-denas. Ve ebdilhu dâran hayran min dârihî ve ehlen hayran min ehlihî ve zevcen hayran min zevcihî ve edhilhül-cennete ve eizhu min azâbil-kabri ev min azâbin-nâr.)"
Anlamı: Allah’ım! Onu bağışla, ona merhamet et, ona afiyet ver ve onu affet. Konakladığı yeri (kabri) şerefli kıl, gireceği yeri genişlet; onu su, kar ve dolu ile yıka. Beyaz elbisenin kirden arınması gibi onu günahlardan arındır. Ona evinden daha hayırlı bir ev, ailesinden daha hayırlı bir aile ve eşinden daha hayırlı bir eş ver. Onu cennete koy; onu kabir azabından veya cehennem azabından koru.
Daha önce zikredildiği üzere, kabir başında Mülk suresi veya kolayına gelen herhangi bir Kur’an bölümünü okumak sünnet ve müstehaptır. Özellikle şu sure ve ayetlerin okunması tavsiye edilir:
Fâtiha Suresi
Bakara Suresi’nin İlk Ayetleri (Elif-Lâm-Mîm):
"Bismillahirrahmanirrahim. Elif, Lâm, Mîm. O kitap; onda asla şüphe yoktur. O, müttakiler (sakınanlar) için bir rehberdir. Onlar ki gayba inanırlar, namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimizden infak ederler. Onlar ki sana indirilene de senden önce indirilenlere de inanırlar; ahirete de kesin olarak iman ederler. İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler ve kurtuluşa erenler de ancak onlardır." (Bakara, 1-5).
Âyetü’l-Kürsî:
"Allah, O’ndan başka ilah yoktur; diridir (Hayy), kâinatı yönetendir (Kayyûm). O’nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nundur. İzni olmadan katında kim şefaat edebilir? O, kullarının önlerindekini ve arkalarındakini bilir. Onlar ise O’nun dilediği kadarından başka, ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O’na güç gelmez. O, yücedir, büyüktür." (Bakara, 255).
Bakara Suresi’nin Sonu (Âmenerresûlü):
"Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır... Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Her biri; Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler... Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma. Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyleri de taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et." (Bakara, 284-286).
Yâsîn Suresi
Tekâsür Suresi:
"Bismillahirrahmanirrahim. O çokluk kuruntusu (ve gösterişi) sizi oyaladı; ta kabirleri ziyaret edene kadar... Hayır, yakında bileceksiniz! Yine hayır, ileride bileceksiniz! Hayır, keşke kesin bir bilgiyle (ilmelyakîn) bilseydiniz! Andolsun, o cehennemi mutlaka göreceksiniz. Sonra onu, bizzat gözünüzle (aynelyakîn) göreceksiniz. Sonra o gün, nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz."
İhlâs Suresi (11 Defa):
"De ki: O Allah tektir..."
Muavvizeteyn (Felâk ve Nâs Sureleri - 3’er Defa):
"De ki: Yarattığı şeylerin şerrinden, karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden... sabahın Rabbine sığınırım." (Felâk).
"De ki: İnsanların Rabbine, insanların melikine, insanların ilahına sığınırım..." (Nâs).
"Böylece; türbe ve makamların hükümleri, cenaze merasimi (teşyi), defin işlemleri, genel kabir ziyareti, kabir başında okunacak Kur'an ayetleri ve selam lafızları ile tevessül kavramına dair açıklamalar özet ve kısa bir şekilde tamamlanmış bulunmaktadır. Başarıya ulaştıran ve dosdoğru yola ileten yalnızca Allah'tır."

